Prof. Dr. Tuncer GÜLENSOY

Prof. Dr. Tuncer GÜLENSOY

[email protected]

EDİB AHMED YÜKNEKÎ

28 Mart 2022 - 11:38 - Güncelleme: 01 Nisan 2022 - 23:10
Reklam

EDİB AHMED YÜKNEKÎ

(XII. yüzyıl)

Atebetü’l-hakāyık adlı meşhur eserin müellifi, şair.

Yaşadığı dönem ve çevreyle ilgili yeterli bilgi yoktur. Eski kaynaklarda hakkında sadece menkıbevî mahiyette bazı rivayetlere rastlanmaktadır. Bunlardan anlaşıldığına göre Edib Ahmed Arapça ve Farsça bilen, tefsir ve hadis gibi İslâmî ilimleri tahsil etmiş, takvâ sahibi, âlim, fâzıl bir şairdir. Onun hakkındaki menkıbeler, şöhretinin XV. yüzyıl sonlarına yani Ali Şîr Nevâî (ö. 906/1501) zamanına kadar sürdüğünü göstermektedir. Nitekim Nevâî’nin Nesâyimü’l-mehabbe adlı eserinde Edib Ahmed’in aslen Türk ve doğuştan kör olduğu, dindar ve zeki bir insan olarak tanındığı, Bağdat’ın dışında uzak bir yerde oturduğu, her gün yürüyerek gelip İmâm-ı Âzam’ın (ö. 150/767) derslerine devam ettiği ve İmâm-ı Âzam tarafından çok takdir edildiği belirtilmektedir. Gerçekle ilgisi bulunmayan bu rivayet, Edib Ahmed’in dinî kimliğinin ve bilgilerinin halk arasında İmâm-ı Âzam’a talebe olacak kadar yüksek görüldüğü şeklinde değerlendirilebilir.

Atebetü’l-hakāyık’ta Edib Ahmed’in adı, hayatı ve şahsiyetiyle ilgili bazı bilgiler vardır (DİA, IV, 50-51). Ayrıca eserin sonunda, Emîr Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılan on beyitlik bir manzumede Edib Ahmed’in doğuştan kör ve babasının adının Mahmud olduğu kaydedilmekte, doğum yerinin bugünkü Türkistan’da Taşkent civarında, mevkii kesin şekilde tesbit edilemeyen Yüknek kasabası olduğu belirtilmektedir. Yine aynı manzumede eserin “Kâşgarî til” ile yani Karahanlı Türkçesi’yle yazıldığı ifade edilmektedir.

Bütün bu bilgilere göre Edib Ahmed’in XII. yüzyılda yaşamış bir Türk edip ve âlimi olduğuna kesin gözüyle bakılmaktadır. Atebetü’l-hakāyık’ı yazmadan önce de “Edib” sıfatını taşıdığı anlaşılmakta, ancak başka herhangi bir eseri bilinmemektedir.

Güçlü bir şair olmayan Edib Ahmed’in eserini yazarken büyük ölçüde Kutadgu Bilig’in tesirinde kaldığı belli olmaktadır. İslâmî bilgileri öğretmek maksadıyla yazılmış mısralarında daha çok didaktik bir üslûp hâkimdir. Ağızdan ağıza yayılan şiirlerinde ise hikmetli ifadeler göze çarpar.


BİBLİYOGRAFYA

Edib Ahmed Yüknekî, Atebetü’l-hakāyık (nşr. Reşid Rahmeti Arat), İstanbul 1951.

Ali Şîr Nevâî, Nesâyim, s. 390-391.

Mehmed Fuad Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi (haz. Orhan F. Köprülü – Nermin Pekin), İstanbul 1981, s. 173-178.

a.mlf., “Hibetü’l-hakāyık”, MTM, V (1915), s. 369-380.

Ahmet Bican Ercilasun, “Edib Ahmed Yüknekî ve Atabet ül-Hakaayık”, Büyük Türk Klâsikleri, I, 158, 159.

Necib Âsım [Yazıksız], “Uygur Yazısı ile Hibetü’l-hakāyık’ın Diğer Bir Nüshası”, TM, I (1925), s. 227-233.

Tuncer Gülensoy, “Edib Ahmed b. Mahmud Yüknekî”, TDEA, II, 450.

a.mlf., “Atebetü’l-hakāyık”, DİA, IV, 50-51.

Günay Kut, “Ali Şîr Nevâî”, a.e., II, 451.
Not: Hocamızın makalesi TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1994 yılında İstanbul’da basılan 10. cildinde, 421-422'den alınmıştır.

FACEBOOK YORUMLAR

YORUMLAR

  • 0 Yorum