PAMİR KIRGIZLARI

PAMİR KIRGIZLARI

Naci Yengin

18 Mayıs 2026 tarihinde “Köklerden Geleceğe” programımızda Pamir Kırgızları üzerine çalışmaları bulunan gazeteci-yazar Muhammed Ruzubay konuğum oldu.

Pamir Kırgızları tarih boyunca Afganistan’ın Pamir bölgesinde yaşayan ve “Dünyanın Çatısı” olarak tarif edilen bölgede yaşarlardı. Ancak Pamir Kırgızlarının bir bölümü günümüzde Van-Erciş ilçesine bağlı Ulupamir köyünde yaşamaktadırlar.

Program boyunca yazar Muhammed Ruzubay Beyle yaptığımız söyleşinin özetini yayınlıyorum.

Pamir Kırgızlarının Kökeni ve Kadim Tarihi

• Tarihin Derinliği: Muhammed Ruzubay, batılı kaynakların Türk ve Kırgız tarihini genellikle İslamiyet sonrası ya da milattan önce 200'lü yıllarla başlattığını, ancak bunun aslında tarihimizin "ortası" olduğunu belirterek Pamir Kırgızları tarihinin daha eskilere gittiğini ifade ediyor.

• Çinli profesör Yutayşan’ın Çin hanedan yıllıklarına dayanarak yaptığı çalışmalarla Kırgız tarihini M.Ö. 2800'e kadar dayandırdığını vurguluyor.

• Vusunlar (Usunlar) ve Kara Kırgızlar: Tarihte adı geçen, Göktürklerle çatışmış savaşçı bir halk olan Vusunların (Usunlar), Çarlık ve Sovyet dönemi Rus tarihçilerinin (Karamzin, Biçurin, Aristov gibi) kaynaklarında doğrudan "Kara Kırgızlar" olarak tanımlandığını vurgulamak gerekiyor.

• Alper Tunga (Afrasyap) Dönemi: M. Ruzubay, 12 yıllık bir araştırmanın ürünü olan “Pamir ve Pamir Kırgızları” kitabında, Pamir bölgesinin bilinen ilk yöneticisinin Şahname ve Çin yıllıklarındaki izleri takip ederek milattan önce 7. yüzyılda Alper Tunga (Afrasiyab) olduğunu ortaya koyduğunu ifade etmektedir.

1978 Pamir Kırgızlarının Büyük Göçünün Nedenleri?

• Afganistan'daki Rejim Değişikliği: 1978 yılında Afganistan'da gerçekleşen Saur (Nisan) Devrimi ile Sovyet destekli sosyalist bir rejimin kurulması, bölgedeki dengeleri tamamen değiştirmiştir.

• Lidersiz Bırakma Tehlikesi: Sovyet yönetiminin, Pamir Kırgızlarının milli lideri Rahman Kul Han başta olmak üzere kanaat önderlerini, alimleri ve lider kadroyu hedef alacağı anlaşılınca, toplumu mankurtlaştırma ve başsız bırakma tehlikesine karşı Aksakallar Konseyi toplanarak göç kararı almıştır.

Pakistan Dönemi ve Türkiye'ye Gelişleri

• Coğrafi, Ekonomik ve Sağlık Zorlukları: Pamir Kırgızları 1980 yılında önce Pakistan'a sığınmışlardır. Pakistan halkı ve dönemin devlet başkanı Muhammed Ziya ül Hak kendilerine çok iyi davranmış olsa da, dünyanın çatısı denilen çok soğuk bir iklimden (5200 metre yükseklik) aşırı sıcak bir coğrafyaya inmek, salgın hastalıklara ve hijyen sorunlarına yol açmıştır.

• Van Özalp / Erciş'e Yerleşim: Pamir Kırgızları Türkiye Cumhuriyeti'ne yapılan müracaatın ardından, 1980'li yıllarda çıkarılan özel kararnameler ve Bakanlar Kurulu kararıyla Türkiye'ye getirilmişlerdir. Aksakalların Türkiye'den iki temel talebi olmuştur: Soğuk bir iklim ve hayvancılık yapabilecekleri bir arazi. Bu kriterlere en uygun yer olarak görülen Van bölgesine (günümüzde Erciş'teki Ulupamir Köyü) yerleştirilmişlerdir.

  Köklerden Geleceğe programının 12. Bölümünde ele aldığımız “Pamir Kırgızları” konusunda çalışmaları bulunan ve kendisi de Pamir Kırgız Türklerinden olan yazar Muhammed Ruzubay Beyle yaptığımız program sonunda mesaj ve telefonlarla bizlere ulaşan bütün izleyicilerimize, arkadaşlarımıza teşekkür ederim.

• Not: Herkesin bayramlarını kutlar sağlık ve esenlikler dilerim.