Türkçe'de Ütü-Utuk
Peki, "utyug" Türkçe bir kelimeyse, neden dilimize geri getirmiyoruz? Edebi dilde neden "dazmol" olarak kullanıyoruz? ("darzmol" - Farsça: "darz" ("chok") + "molidan" ("ovmak, ovmak")). Ancak İranlılar ona "darzmol" demiyor, Türkler gibi "utuv" (Türkçe: "ütü") diyorlar. Günümüzde neredeyse tüm Türk halkları (Türkler, Kazaklar, Kırgızlar, Azeriler, Tatarlar, Başkurtlar... ve kısmen Tacikler) utuk'a "utuk" diyor ve "utuklamoq" fiilini kullanıyor. Rusçada "utyujit" fiili de bu Türkçe kelimeden türetilmiştir.
27 Ekim 2025 - 09:34
Dedemiz Kaşgari, "Devonu Lu'atit Türk"te bu kelimeyi çok güzel tanımlamıştır: "ötok", mala benzeri bir demirdir ve ısıtılarak giysilerin dikişlerini, kıvrımlarını ve tüylerini düzeltmek için kullanılır. Ayrıca, eski zamanlarda "ötidi" fiili "ütülemek" anlamında kullanılırdı; özellikle "Devon"da şu şekilde açıklanır: "ötidi - ütüledi. Ol tonug' ötidi - ceketin (giysinin) dikişlerini demirle (ötir, ötimäk) düzeltti."
"Utuk" kelimesinin kökeni hakkında konuşurken, bazen "utuk" kelimesinin "o't" (ateş) ve "yuk" kelimelerinin birleşiminden oluştuğu ve ateşle dolu olduğu için bu isimle anıldığı gibi yüzeysel bir görüş duyulur. Bu düşüncenin yanlışlığı, "Devonu lug'atit türk"te "o't" ve "utuk" kelimelerinin yazılışındaki farklılıkta da görülebilir. Özellikle "Devon"da "o't" kelimesi - ("o:t") şeklinde yazılır, yani "o'" sesi daha uzunken, "ötök" ve "ötidi" kelimelerinin başındaki "u" sesi daha kısa ve yumuşaktır. Bu iki kelimenin ("o:t" ve "öt-") bir zamanlar aynı kökten türemiş olması mümkündür, çünkü eski "öt-" ("üt-") fiili hem "düzeltmek" hem de "ateşte yakmak ve düzeltmek" anlamlarını taşıyordu. “Devon” kelimesindeki “ötidi” fiilinin sadece “ütülemek” anlamında yorumlanması, Kaşgarlılar zamanında bu fiilin sadece bu anlamda kullanıldığını göstermektedir.
"Devonu lug'atit-turk"un Özbekçe baskısında "utuk" kelimesi "öto'k" olarak geçer. "Türk Dilleri Etimoloji Sözlüğü"nde ise bu kelimenin "üt-", "ütү" biçiminin birincil, "öt-", "öto'" (ünlüler biraz daha kalın) biçiminin ise ikincil olduğu belirtilmektedir.
Böylece "utuk" kelimesi, "yumuşatmak" anlamına gelen "-k" isim yapım eki "ütү" fiiline ("yuk" kelimesine değil) eklenerek oluşturulmuştur (bitiK, etiK, egiK gibi). Bu kelimeyi günümüzdeki yazımında "utuk" olarak yazmak doğrudur, çünkü bu kelime ortaya çıktığında dilimizde senharmonizm, yani birinci ve ikinci hecelerdeki ünlülerin uyumu ve uyumu vardı ("Devon"dan gelen "ÖtO'k"ta da bir ünlü uyumu vardır, ancak "o'tik"te senharmonizm biraz bozulmuştur).
Şimdi konuya gelecek olursak, aslında şu anda bile çoğu Özbek lehçesinde ve bölgesinde "dazmol" yerine "utuk" ve "utuklamoq" kelimeleri kullanılıyor. Örneğin, Harezm'de "uttik" denir ve diğer bölgelerde de benzerdir. Ancak bazı lehçelerin etkisiyle "dazmol" Özbek edebi diline yerleşmiştir. Birçok kişi evde "utuk" kelimesini kullanır ve edebi dilde konuşurken veya yazarken "dazmol" demek zorunda kalır. Öyleyse, tüm Türk halkları gibi "utuk" kelimesini edebi dile sokmak yerine neden ona kaşlarımızı çatarak bakıyoruz? Örneğin, yakın geçmişte "tovar" kelimesinin yerine aynı kökten gelen "mol", "buyum", "jihoz" gibi kelimeler kullanma geleneği vardı. Son zamanlarda "tovar"ın (aslında "tavar") da dilimize geri döndüğünü görmek sevindiricidir, yani bazı Özbek belgelerinde "mol" veya "buyum" yerine "tovar" olarak yazılmıştır.
Hadi sevgili dostlar, "başarımızı" dilimize geri getirelim ki, bu kelime edebiyat dilimize ve sözlüklerimize de girebilsin. Bu fikri kabul edilebilir buluyorsanız, tek yapmanız gereken uygulamak. Teşekkürler!
Abduvahid HAYIT
"Cedid" gazetesinin 17 Ekim 2025 tarihli 42. sayısında,https://jadid.uz/utuk-2/
"Utuk" kelimesinin kökeni hakkında konuşurken, bazen "utuk" kelimesinin "o't" (ateş) ve "yuk" kelimelerinin birleşiminden oluştuğu ve ateşle dolu olduğu için bu isimle anıldığı gibi yüzeysel bir görüş duyulur. Bu düşüncenin yanlışlığı, "Devonu lug'atit türk"te "o't" ve "utuk" kelimelerinin yazılışındaki farklılıkta da görülebilir. Özellikle "Devon"da "o't" kelimesi - ("o:t") şeklinde yazılır, yani "o'" sesi daha uzunken, "ötök" ve "ötidi" kelimelerinin başındaki "u" sesi daha kısa ve yumuşaktır. Bu iki kelimenin ("o:t" ve "öt-") bir zamanlar aynı kökten türemiş olması mümkündür, çünkü eski "öt-" ("üt-") fiili hem "düzeltmek" hem de "ateşte yakmak ve düzeltmek" anlamlarını taşıyordu. “Devon” kelimesindeki “ötidi” fiilinin sadece “ütülemek” anlamında yorumlanması, Kaşgarlılar zamanında bu fiilin sadece bu anlamda kullanıldığını göstermektedir.
"Devonu lug'atit-turk"un Özbekçe baskısında "utuk" kelimesi "öto'k" olarak geçer. "Türk Dilleri Etimoloji Sözlüğü"nde ise bu kelimenin "üt-", "ütү" biçiminin birincil, "öt-", "öto'" (ünlüler biraz daha kalın) biçiminin ise ikincil olduğu belirtilmektedir.
Böylece "utuk" kelimesi, "yumuşatmak" anlamına gelen "-k" isim yapım eki "ütү" fiiline ("yuk" kelimesine değil) eklenerek oluşturulmuştur (bitiK, etiK, egiK gibi). Bu kelimeyi günümüzdeki yazımında "utuk" olarak yazmak doğrudur, çünkü bu kelime ortaya çıktığında dilimizde senharmonizm, yani birinci ve ikinci hecelerdeki ünlülerin uyumu ve uyumu vardı ("Devon"dan gelen "ÖtO'k"ta da bir ünlü uyumu vardır, ancak "o'tik"te senharmonizm biraz bozulmuştur).
Şimdi konuya gelecek olursak, aslında şu anda bile çoğu Özbek lehçesinde ve bölgesinde "dazmol" yerine "utuk" ve "utuklamoq" kelimeleri kullanılıyor. Örneğin, Harezm'de "uttik" denir ve diğer bölgelerde de benzerdir. Ancak bazı lehçelerin etkisiyle "dazmol" Özbek edebi diline yerleşmiştir. Birçok kişi evde "utuk" kelimesini kullanır ve edebi dilde konuşurken veya yazarken "dazmol" demek zorunda kalır. Öyleyse, tüm Türk halkları gibi "utuk" kelimesini edebi dile sokmak yerine neden ona kaşlarımızı çatarak bakıyoruz? Örneğin, yakın geçmişte "tovar" kelimesinin yerine aynı kökten gelen "mol", "buyum", "jihoz" gibi kelimeler kullanma geleneği vardı. Son zamanlarda "tovar"ın (aslında "tavar") da dilimize geri döndüğünü görmek sevindiricidir, yani bazı Özbek belgelerinde "mol" veya "buyum" yerine "tovar" olarak yazılmıştır.
Hadi sevgili dostlar, "başarımızı" dilimize geri getirelim ki, bu kelime edebiyat dilimize ve sözlüklerimize de girebilsin. Bu fikri kabul edilebilir buluyorsanız, tek yapmanız gereken uygulamak. Teşekkürler!
Abduvahid HAYIT
"Cedid" gazetesinin 17 Ekim 2025 tarihli 42. sayısında,https://jadid.uz/utuk-2/
FACEBOOK YORUMLAR