Sensemek Fiili Üzerine

Sensemek Fiili Üzerine

Sinem AKYEL*

 “Sensemek” fiiline ilk kez  “Görmeyelden yüzünü ben ki nigârım, sensedim… / Âh u zâr ile geçer bu rûzgârım, sensedim…” beyitinde rastladım. Bu kelimeyi daha önce hiç duymamıştım ve oldukça dikkatimi çekmişti. Meğer söz konusu metin bir gazelmiş ve Hümâmî tarafından 15. yüzyılda kaleme alınmış.

 Beyti internette taradığımda “sensemek” kelimesinin karşılığı olarak genellikle özlemek anlamının verildiğini gördüm. Bir dil meraklısı olarak kelimenin kökenini merak ettiğim için sözlük taramasına başladım. Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı Türkçe Sözlük’te bu kelimeye rastlamadım. Bu da kelimenin günümüz Türkçesinin standart söz varlığında yer almadığını gösteriyor.

 Ardından Kâmûs-ı Türkî, Kubbealtı Lugatı ve Nişanyan Sözlük gibi önemli başvuru kaynaklarını kontrol ettim; ancak bu sözlüklerde de “sensemek” maddesine ulaşamadım. Buna karşın Prof. Dr. İsmail Parlatır’ın hazırlamış olduğu Osmanlı Türkçesi Sözlüğünde kelimenin mevcut olduğunu gördüm. Sözlükte “sensemek (سنسامك)” özlemek anlamıyla açıklanmıştır. Örnek olarak da Hümâmî’nin yukarıdaki beyti verilmiştir.

 Etimolojik açıdan bakıldığında sensemek, “sen” kişi zamirinin üzerine gelen +sa- ekiyle oluşturulmuş bir fiildir. Muharrem Ergin, bu ekin Türkçede eski dönemlerden beri var olduğunu ancak kullanım alanının daraldığını belirtir. Ergin’e göre +sa-, istek ifade eden fiiller türetir. A. von Gabain ise bu eki “arzulama, istek duyma” anlamlarıyla açıklar.

 Bu bağlamda sensemek, “bir kimsenin yokluğunu hissedip ona karşı ihtiyaç duyma, özleme” anlamını taşır. Günümüz Türkçesinde bu ek en belirgin biçimde susamak fiilinde yaşamaktadır. Susamak, “sudan yoksun kalma ve suya ihtiyaç duyma” anlamı taşır. Aynı ek örnekseme yoluyla halk arasında çaysamak (çay içme isteği duymak), kahvesemek (kahve içmeye ihtiyaç duymak) gibi biçimlerde görülse de bunlar standart dilde yer almamaktadır.

 Sensemek, günümüz Türkçesinde kullanılmayan ancak 15. Yüzyılda Hümami’nin gazelinin redifi olmuş, yapısal olarak Türkçenin eski bir fiil yapım eki olan +sa- ile türetilmiş bir kelimedir. Fiil, “özlemek, birine karşı ihtiyaç duymak” anlamlarını taşır ve bugün yalnızca tarihî metinlerde karşımıza çıkmaktadır. Bu kelime, Türkçenin yapısal zenginliğini ve özellikle istek/ ihtiyaç bildiren fiil türetme yollarının tarihsel devamlılığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Kaynakça

Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi (Genişletilmiş bs.). Bayrak Yayınları.

Gabain, A. Von. (1988). Eski Türkçenin grameri (Çev. M. Akalın). Türk Dil Kurumu Yayınları.

Hümâmî. (15. Yy). Gazel.

Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Yargı Yayınevi.

Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlükler [Çevrimiçi]. Erişim tarihi: 12 Aralık 2025, https://sozluk.gov.tr/ 

Sami,Ş. (2021). Kâmûs-ı Türki ( Latin Harfleriyle). İdeal Kültür Yayıncılık.

Kubbealtı Sözlük [ Çevrimiçi] . Erişim tarihi: 12 Aralık 2025, https://lugatim.com/

Nişanyan Sözlük [Çevrimiçi]. Erişim tarihi: 12 Aralık 2025,https://www.nisanyansozluk.com/ 

*Sinem AKYEL, MCBÜ TDE, YL