KAMUSAL ALANDA SANAT: MANİSA ÖRNEĞİ:I

KAMUSAL ALANDA SANAT: MANİSA ÖRNEĞİ

Havva KURT

Kamusal Alanda Sanat

Toplumla kurulan ilişki bağlamında; angaje, cemaat-bazlı, diyalojik, katılımcı, müdahaleci, ortaklıkçı, komünite temelli ya da proje temelli sanat vb. gibi tanımlamalarla da adlandırılan kamusal sanat, kendinden önceki sanatsal her türlü oluşumdan farklı olarak, mekâna bakış açısını, sanatçı-izleyici ilişkisini ve buna bağlı olarak sanat yapıtının oluşum sürecini değiştiren bir sanatsal üretim alanıdır¹.

Manisa’da Atatürk Heykeli Yapma Girişimleri

Anadolu’nun işgal altında olduğu dönemde Atatürk’ün anıt ve heykellerinin yapılması gündeme gelmiş, Manisa’da bu girişimlerde yer almıştır. Manisa’ya bir Atatürk heykeli yaptırma girişimi ilk olarak 1927’de söz konusu olmuştur. 1927 yılında Manisa Vilayet Meclisi, kente bir Atatürk heykeli yaptırılmasını gündeme almıştır. Ancak 1930’ların sonuna kadar somut bir karar alınamamıştır².

Turgutlu’da bir Atatürk büstünün yaptırılmasından sonra Manisa’da da bir heykel yaptırılması için heykeltıraş arayışına girişilmiştir. Heykeltıraş Krippel de Manisa’ya davet edilerek konuşulmuş ve modeller de tespit edilmiştir. İstanbul gazetesinde yer alan bir habere göre Heykeltıraş Krippel’in Manisa’ya, 14 Kasım 1936 günü geldiği bilinmektedir. Ancak bu girişim de sonuçsuz kalmıştır.

1937-1938  yıllarında Atatürk Heykelini yapacak heykeltraşlar için müsabakalar yapılmış ve sonunda birinciliği ve ikinciliği kazanan Nejat Sirel konusunda karar kılınmış ancak Atatürk’ün vefatı üzerine yeni bir müsabaka yapılmıştır. Müsabakaya katılan heykeltıraşlardan gelen 16 proje Güzel Sanatlar Akademisinde kurulan jüri tarafından kabul edilmez. İcra Vekilleri Heyeti’nce Güzel Sanatlar Akademisi’nde kurulan jüri, tanınmış iki Fransız ve iki Alman heykeltıraşın katıldığı bir yarışma açılmasına karar verir, ³. Fransa’nın Despian ve Maillol’dan sonra en çok tanınmış heykeltıraşlarından Poisson ve Drivier’in katıldığı yarışmada; Pierre-Marie Poisson (1876-1953)’ın yaptığı maket birinciliği kazanır. Ancak bürokratik uğraşa ve model beğenilmiş olmasına rağmen bu girişim de uygulamaya sokulamaz. Yarışmadan sonra Poisson’un eserinin neden dikilmediği konusunda elimizde herhangi bir bilgi bulunmamaktadır⁴.

Araya savaşın girmesi ve bunun getirdiği ekonomik sıkıntılar, Türkiye gibi Manisa’nın da önceliklerinin değiştiği bir dönem olmuştur. Bunun üzerine bir Atatürk Heykeli’nin inşası 1950’lerin ikinci yarısında yeni bir hareketliliğin başlamasına kadar yalnızca bir fikir olarak kalır⁵.
 

Atatürk Heykeli

1960’larda Atatük heykelinin yapımı yeniden gündeme gelir. Heykelin yapılması girişimlerinde eski Manisa Valisi Enver Saatçigil’in büyük rolü olmuştur. Sonunda yapılan heykelin, 25 Haziran 1960’da  Hükümet Konağı karşısına bugün Emekliler Parkı olarak bilinen Cumhuriyet Meydanı’na dikilmesi kararlaştırılır. Ancak açılış töreninden bahseden Manisa gazeteleriden hiç birinde, heykelin kimin tarafından yapıldığından ve heykeltıraşın kim olduğundan bahsedilmemektedir. Manisa Atatürk Heykeli’nin bir kaynakta geçen “Hüseyin Can, 1959 yılında Manisa Cumhuriyet Heykeli’ni yapan önemli isimlerden biriydi…” ifadesi nedeniyle heykeltraş olduğu bilinen Hüseyin Can tarafından yapıldığı düşünülmektedir⁶.

Atatürk Heykeli, bronzdan olup 1 ton ağırlığında 3 metre boyundadır. Heykelin kaidesi 5 metre yüksekliğinde ve sandıklı taşından yapılmıştır. Kaidenin ön yüzünde ve heykelin altında bulunan ve gençliğin Ata'sını el üstünde tutma veya taşıma mesajını veren rölyef bronzdan olup 300 kg. ağırlığındadır.

Heykelin dikilişinden sonra halkın bir kesimi Atatürk heykelini eleştirmeye başlamıştır. Atatürk’ün sol kolunun havaya kalkık vaziyette olmasını solcu olarak değerlendirenler olmuştur. Heykelin havaya kalkık sol elinin, tam karşısında bulunan meyhaneyi gösterdiği iddia edilmiştir. Zorlama ve mantıksal temeli olmasa da, bu eleştirilerin toplumsal bir taban bulduğunu söyleyebilir. “Neyi ifade ettiği pek belli olmayan, amatör bir heykeltıraşa yaptırılan ve ancak küçük yerleşim yerlerinde olabilecek bir kasaba heykeli” eleştirileri uzun yıllar devam eder⁷.

Manisa’da Adalet Partisi’nden 1973-1978 ve Anavatan Partisi’nden 1984-1989 yılları arasında iki kez Belediye Başkanlığı görevinde bulunan Ertuğrul Dayıoğlu, Atatürk Heykeli’nin bulunduğu Cumhuriyet Meydanı’nda bir takım düzenlemeler yaparak burayı Emekliler Parkı haline getirmeyi planlıyordu. Bu durumda, Atatürk heykelinin ne yapılacağı söz konusu oldu. Artık “eski heykel” olarak anılan Atatürk Heykeli’nin, 100. Yıl Kutlamaları çerçevesinde Laleli’de yeni yapılan Atatürk Parkı’na taşınması gündeme gelmiştir⁸.

Heykel 1985 yılında, Laleli Semtinde Saruhan Oteli önünde taşınır. Daha sonra 1992’de yapılan yeni düzenlemeyle otelin önü park haline getirilir. Bir bölümü de yanındaki Saruhan Otel’in bahçesine dahil edilince, heykel, otelinin bahçe duvarıyla kaldırım arasında kalır. 2009 yılında uzun yıllar süren tartışmaların sonunda, Atatürk Heykeli, Çanakkale Şehitleri Anıtı  (24 Mart 2013) ve Kurtuluş Savaşı Kahramanları Anıtı’nın (18 Mart 2014) bulunduğu parka taşınır.

Atatürk ve Milli Egemenlik Anıtı

Atatürk heykelini dikilişinden itibaren Manisa’da bazı kesimlerin yaptığı eleştiriler sonucunda Manisalılar yeni bir arayışa yönelir⁹.  1980’de ordunun yönetime el koymasının üzerine, Türkiye’de sığ ve göreceli bir Atatürkçülük ve Atatürk anıt ve heykelleri yaptırılması furyası başlatılır. Atatürk heykeli hakkında belirttiğimiz eleştiriler, bu heykelin estetik açısından Manisalıları tatmin etmemesi ve Atatürk’ün doğumunun 100. Yılı Kutlamaları gibi gelişmelere ek olarak Erol Zihni Gürsoy’un Manisa’ya vali olarak atanması, Manisa’da yeni bir Atatürk heykeli yapılmasını gündeme getirir. Bu gelişmelerle birlikte Tankut Öktem’ yaptırılan Atatürk ve Milli Egemenlik heykeli 23 Mayıs 1985’te gerçekleştirilen açılışla, Cumhuriyet Meydanına yerleştirilir. ¹⁰ Bir kısmı üç boyutlu, bir bölümü ise yüksek kabartma olarak işlenmiş heykellerle süslü bir anıttır¹¹.

Kuva-yi Milliye ve Cumhuriyet Anıtı

Manisa eski Valisi Muzaffer Ecemiş’in, Manisa-İzmir karayolunun Manisa girişine inşa ettirmeyi planlanladığı heykelin yapımını Küçükkumla, Gemlik atölyesinde çalışmakta olan heykeltraş Tankut Öktem üstlemiştir. Kuvayi Milliye ve Cumhuriyet Anıtı’nın yapımı üç yıl sürmüş, 2000 yılında tamamlamıştır. Heykeller parçalar halinde Manisa’ya getirilerek bugünkü konumuna yerleştirilmiş ve 2004 yılında açılışı yapılmıştır.

Anıt, 63 metre yüksekliğinde beton bir bloktan ve bu blok üzerinde yer alan iki heykel ile bir büstten oluşmaktadır. Heykellerin yüksekliği 20 metre, büstün yüksekliği ise 7 metredir. Heykellerde ellerini birleştirmiş ve zeytin dalı tutan geleneksel kıyafetli bir Manisa efesi ile çağdaş bir kadın betimlenmektedir. Heykellerin üzerindeki büstte ise Mustafa Kemal Atatürk bulunmaktadır.

Şehzadeler Anıtı

Manisa eski Belediye Başkanı Adil Aygül zamanında yapılmıştır. Heykeltraş Cengiz Sevener tarafından yapılan bu anıtta, şehzadeliklerini Manisa’da geçirmiş Şehzadeliklerini kentte tamamlayan ve padişahlığa yükselen¹² beş Osmanlı padişahının Fatih Sultan Mehmet, Kanuni Sultan Süleyman, Sultan II. Selim, Sultan III. Murat, Sultan III. Mehmet heykeli bir arada yapılmıştır.
 

Çanakkale Şehitleri Anıtı

Manisa Belediyesi, Manisa'da Kurtuluş Savaşı döneminde kahramanlık göstermiş kişilerin isimlerini yaşatmak amacıyla düzenlediği Kurtuluş Kahramanları Anıtı ve sergi salonu yapımı için bir proje başlatmıştır. Projede, Anıtkabir ve İstanbul Fetih Panoramalarını yapan profesyonel bir ekipten destek alarak toplamda 5.430m2’lik meydanın içerisinde sergi salonu ve idari bölümden oluşan 1.000m2’lik kapalı alanı, amfi tiyatrosu, havuzu ve Çanakkale Şehitleri Anıtı inşa edilmiştir. 2013 yılı Mart ayında hizmete açılmıştır¹³. Çanakkale Şehitleri Anıtı heykeltraş Ozan Ünal tarafından yapılmıştır.

Sarıkamış Şehitleri Anıtı

Manisa Büyükşehir Belediyesi, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün “Geçmişini bilmeyen geleceğine yön veremez” sözünden hareketle, Manisa’da “tarihe saygı” projesi başlatıldı bunun üzerine aralarında 274 Manisalının da olduğu Sarıkamış Şehitlerini yaptırdığı anıt ile ölümsüzleştirilmiştir.

Merkez Efendi Heykeli

Asıl adı Mûsâ, künyesi Ebü’t-Takī, lakabı Merkez Muslihuddin’dir. Merkez Efendi veya Merkez Halîfe diye tanınır. Muhtemelen 1463-64 yılında Denizli’nin Sarı Mahmudlu köyünde (bugün Buldan kazasına bağlı Akçaköy) dünyaya gelmiştir. Bazı kaynaklarda Uşak veya Manisa’da doğduğunun belirtilmesi adı geçen köyün bu şehirlerin sınırlarına yakınlığı sebebiyle olarak gösterilmektedir¹⁵. 

Merkez Efendi’nin bazı bilgilere göre Manisa’ya Kanuni’nin tahta geçtiği 1520 yılından önce geldiği üzerinde durulmaktadır¹⁶.  Bazı çalışmalarda, Merkez Efendi’nin Manisa’daki külliyenin dârüşşifâsında tabip olarak görev yaptığına ve burada çeşitli baharatlardan hazırladığı mesir macununu her yıl nevruzda şifa için halka dağıttırdığına dair bilgiler¹⁷ yer almaktadır. Merkez Efendi’nin çağdaşı olan müelliflerin bundan söz etmemesi ve dârüşşifânın onun Manisa’dan ayrılmasından çok sonra 1539-40 yılında tamamlandığının bilinmesi bu bilginin doğru olmadığını göstermektedir¹⁸.

Manisa'da her yıl 21 Mart gününü içine alan ve bir hafta süren şenliklere Mesir Bayramı denmektedir. Manisa halk inançlarına ve geçmişte yazılan makale ve kitapların çoğunda Merkez Efendi'nin mesir macununun mucidi olduğu ve aynı zamanda devrinin büyük hekimi ve Manisa Darüşşifası'nın ilk hekimi olduğu ileri sürülmüştür¹⁹. Günümüzde Manisa halkı tarafından hâlâ bu inanç hakim olduğundan Mesir Bayramı’nın kutlandığı Manisa Hafsa Sultan Camii önüne heykeltraş Cengiz Sevener tarafından Merkez Efendi’nin oturur pozisyonda tasvir edildiği bir heykeli yapılmıştır²⁰.

Saruhan Bey Heykeli

Saruhanoğulları, Batı Anadolu uç kesiminde 1290’lı yıllardan itibaren faaliyet gösteren Saruhan Bey tarafından Manisa merkezli olarak kurulmuş olup kurucusunun adıyla anılır²¹. Saruhanoğulları 1310’dan 1314 yıllarına doğru uzun süren bir kuşatmanın ardından Manisa’yı Türk topraklarına katmıştır²². Saruhan Bey kentin belleğinde çok önemli bir konumdadır. Cengiz Sevener tarafından yapılan heykel, Saruhan Bey’in torunu İshak Çelebi tarafından 1362 yılında yaptırılan Saruhan Bey Türbesi’nin önünde yer almaktadır²³. Yukarı doğru genişleyen bir kaide üzerinde, kuzey yönüne dönük olarak işlenmiş olan Saruhan Bey ayakta adım atar şekilde durmaktadır. Sol eliyle belindeki kamayı, sağ eliyle de yakasını tutmaktadır²⁴.

KAYNAKÇA

BAYAT. Ali Haydar, “Manisa Mesir Bayramı ve Darüşşifası”, Manisa Turizm Derneği Yayınları, Manisa, 1981.

ÇELEBİ. Mehmet, “Manisa Atatürk Heykeli’nin Tarihçesi”, Geçmişten Günümüze Manisa Şehzade II. Mehmet ve Manisa Tarihi – Kültürü – Ekonomisi, Cilt:2, ss. 1059-1087.

ÇELİK. İsa, “Manisa Kentinde Tarihi Turizm”, Yeni Fikir Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 12, Aralık - Temmuz 2014, ss. 321-334.

ÇİL. Hayati, ALP. Seval, “Kamusal Alanda Heykelin Sosyal Çevre İle İlişkisi”, Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 6, Sayı:27, 2018, ss. 981- 994.

EMECEN. Feridun, “Saruhanoğulları”, TDV. Yayınları, Cilt:36, 2009, ss.173-174.

KÖKLÜ. Nusret, “Saruhanlılar Devrinde Manisa”, Manisa, Manisa Turizm Derneği, Yıl:2, Sayı:5, 1983, ss.40-65.

T.C. Manisa Valiliği, Marka Şehir Manisa, İzmir.

T.C. Manisa Valiliği, Çanakkale Şehitleri Anıtı ve Atatürk Sergi Salonu, https://www.manisa.bel.tr/Projeler/d11_canakkale-sehitleri-aniti-ve-ataturk-sergi-salonu.aspx (18.03.2014) /09.03.2021.

Türkiye Kültür Portalı, Atatürk ve Milli Egemenlik Anıtı, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/kulturenvanteri/ataturk-ve-mll-egemenlk-aniti . / 09.03.2021.

Türkiye Kültür Portalı, Saruhan Bey Heykeli, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/kulturenvanteri/saruhan-bey-heykel / 09.03.2021.

ULUÇAY. İbrahim, Saruhanoğulları ve Eserlerine Dair Vesikalar II, Manisa Halk Evi Yayınları, Sayı: XVII, Marifet Basımevi, İstanbul, 1946, s.8.

ÖNGÖREN. Neşat, “Merkez Efendi”, TDV. Yayınları, Cilt: 29, Ankara, 2004, ss. 200-202.

SELVİ. Yeliz, İdil Sanat ve Dil Dergisi, Cilt: 6, Sayı:36, 2017, ss. 2209-2232.

FOTOĞRAFLAR

Fotoğraflar Mart 2021’de Manisa’da Havva Kurt tarafından çekilmiştir.

1 Yeliz Selvi, “Kamusal Alanda Heykelin Çevre ile İlişkisi ve İzmir”, İdil Sanat ve Dil Dergisi, Cilt: 6, Sayı:36, 2017, s. 2210.

2 Mehmet Çelebi, Manisa Atatürk Heykeli’nin Tarihçesi, Geçmişten Günümüze Manisa Şehzade II. Mehmet ve Manisa Tarihi – Kültürü – Ekonomisi, Cilt:2, s. 1064.

3 a.g.e., s. 1067.

4 a.g.e., s. 1071.

5 a.g.e., s. 1073.

6 a.g.e., s. 1079.

7 a.g.e., s. 1080.

8 a.g.e., s. 1081.

9 a.g.e., s. 1080.

10 a.g.e., s. 1081.

11 https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/kulturenvanteri/ataturk-ve-mll-egemenlk-aniti . / 09.03.2021.

12 İsa Çelik, “Manisa Kentinde Tarihi Turizm”, Yeni Fikir Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 12, Aralık - Temmuz 2014, s. 332.

13 T.C. Manisa Valiliği, https://www.manisa.bel.tr/Projeler/d11_canakkale-sehitleri-aniti-ve-ataturk-sergi-salonu.aspx (18.03.2014) /09.03.2021.

14T.C. Manisa Valiliği, https://www.manisa.bel.tr/Projeler/d11_canakkale-sehitleri-aniti-ve-ataturk-sergi-salonu.aspx (18.03.2014) /09.03.2021.

15 Neşat Öngören, “Merkez Efendi”, TDV. Yayınları, Cilt: 29, Ankara, 2004, s. 200.

16 a.g.e., s. 200.

17 Ali Haydar Bayat, Manisa Mesir Bayramı ve Darüşşifası (Manisa Turizm Derneği Yayınları No.2, 1981

18 Neşat Öngören, a.g.e., s. 201.

19 Ali Haydar Bayat, a.g.e., 1981

20 İsa Çelik, a.g.e.,, s. 332.

21 Feridun Emecen, “Saruhanoğulları”, TDV. Yayınları, Cilt:36, 2009, s. 173.

22 İbrahim Uluçay, Saruhanoğulları ve Eserlerine Dair Vesikalar II, Manisa Halk Evi Yayınları, Sayı: XVII, Marifet Basımevi, İstanbul, 1946, s.8.

23 Nusret Köklü, “Saruhanlılar Devrinde Manisa”, Manisa, Manisa Turizm Derneği,Yıl:2, Sayı:5, 1983, s.29.

24Türkiye Kültür Portalı, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/manisa/kulturenvanteri/saruhan-bey-heykel / 09.03.2021.